Lịch Sử

Ẩn ngữ nghệ thuật thời tiền sử

Wikicabinet khám phá kính chào quý độc giả ở kỳ trước chúng tôi đã giới thiệu các chủ đề về:

Người Maya tính lịch như thế nào?

Kỳ này Wikicabinet khám phá xin giới thiệu đến độc giả một chủ đề thú vị về Ẩn ngữ nghệ thuật thời tiền sử. Mời quý độc giả đón theo dõi chủ đề này cùng Wikicabinet khám phá nhé.

Các nhà khảo cổ đã tìm thấy những bức tranh trên đá sinh động về hoa lá, muông thú như ngựa, sư tử, bò tót, tê giác, thậm chí là có cả voi Marmouth. Có phải người tiền sử vào buổi sơ khai đã có thể nhận thức về nghệ thuật hay họ muốn gửi gắm thông điệp bí ẩn tới hậu duệ sau này.

Có rất nhiều khám phá khảo cổ vĩ đại đi vào lịch sử, một trong số đó phải kể đến khám phá về ẩn ngữ trong những bức họa nghệ thuật trên hang đá thời thời tiền sử của nhà khảo cổ Chauvet.

Rõ ràng người nguyên thủy đã để lại những vết chân trần in trên nền bùn tại các hang động. Và câu hỏi đặt ra là người nguyên thủy xuất hiện từ khi nào? Tại sao họ lại xuất hiện trong những hang động sâu như vậy, có phải họ muốn ghi chép lại những điều đặc biệt nào đó trong thời đại họ đang sinh sống? Liệu rằng, những hành động kỳ lạ như vậy có phải là nguồn gốc của nghệ thuật thời hiện đại hay không? Những hình ảnh đó liên quan thế nào với đồ vật khắc trên xương, ngà voi và các bức tượng nhỏ tìm thấy ở các địa danh thời Đồ Đá Mới? Những câu hỏi đó từng được đặt ra trước kia, nhưng nay thì cần trả lời càng sớm càng tốt.

Bằng các phương pháp giám định tiên tiến, các nhà khảo cổ dễ dàng xác định được độ tuổi của những bức họa trên đá đó. Với niên đại lên tới 32410 năm và sai số là 720 năm, đó là những bức tranh tuyệt vời nhất và lâu đời nhất mà nhân loại từng biết đến. Chúng xuất hiện gần như đồng thời với sự có mặt của người hiện đại tại Tây Âu. Sự hiện diện của chúng khiến các nhà khoa học phải đặt ra câu hỏi, có phải từ thời tiền sử nghệ thuật đã được phát triển một cách hoàn hảo đến như vậy, chứ không trải qua một quá trình phát triển từ thấp tới cao? Và tại sao người tiền sử lại vẽ tranh sâu trong lòng đất?

Để tìm được câu trả lời, chúng ta tiếp tục khám phá các tác phẩm nghệ thuật đầu tiên trên thế giới, các nhà nghiên cứu khảo cổ suy luận rằng, người tiền sử yêu thích hoạt động vẽ tranh chính là do nhận thức về thẩm mỹ. Nói cách khác, các bức tranh thời Đồ Đá Mới chỉ đơn giản là nghệ thuật vị nghệ thuật và việc vẽ tranh là thú tiêu khiển của người tiền sử. Thế nhưng, thú vui này khiến họ phải nằm bò trên nền bùn trong hang sâu chỉ để vẽ các cây cỏ, muông thú mà họ quan sát thấy quanh mình trên mặt đất thôi sao?

Thế nào là nghệ thuật vị nghệ thuật trong thời tiền sử, đến bây giờ vẫn chưa có lời giải đáp chính xác cho nghệ thuật đơn thuần như thế. Việc nghiên cứu vai trò của nghệ thuật trong các xã hội ngoài phương Tây – nhất là tại phương Đông – cho thấy, nghệ thuật luôn được đặt trong một mạng lưới xã hội và mang nhiều mục đích.

Điều này cũng xuất hiện trong thời đồ đá mới để giải đáp những con đường đầy nguy hiểm ẩn sâu trong lòng đất. Người tiền sử dùng ma thuật để sai khiến có nghĩa là họ vẽ hình để điều khiển những con vật mà họ vẫn săn bắt. Những bức vẽ đó thường xuất hiện ở xa nơi cư trú và đó cũng là nơi diễn ra các cuộc săn bắn của người tiền sử. Đối với những hình vẽ về sư tử, voi Marmouth, ngụ ý rằng con người mong muốn được khỏe mạnh và nhanh nhẹn như chúng. Nghệ thuật thể hiện những ước mơ của họ, muốn được đi săn nhiều hơn với nhiều chiến lợi phẩm hơn.

Tuy nhiên, có một số ý kiến cho rằng, lời giải đáp như vậy quá mơ hồ và đơn giản. Điều đó chỉ đúng ở một số khía cạnh của cuộc sống thường nhật mà thôi, còn những giá trị tinh thần, tín ngưỡng tâm linh của người tiền sử thể hiện như thế nào? Tại sao hình dạng các mỏm đá và vách hang được dùng làm đường viền hình vẽ? Nghệ thuật thời tiền sử còn có những đặc trưng như thế nao?

Cho đến những năm 60 của thế kỉ XX, nhà khoa học Leroi Gourhan đã đưa ra lời giải thích vô cùng mới mẻ. Nó dựa trên cấu trúc luận, một quan điểm triết học do nhà dân tộc học Claude Lévi-Strauss phát triển. Cấu trúc luận cho rằng mọi người đều tư duy theo xu hướng đối nhau một cách nhị nguyên, vì bộ não được kết nối như vậy (hai bán cầu não có chức năng bổ sung nhau). Nên tư duy của chúng ta thường đối nhau kiểu: tự nhiên/văn hóa, nóng/lạnh, sáng/tối, chúng ta/họ, nam/nữ…trong đó ông muốn nhị nguyên nam/nữ trở thành lập thuyết. Trong suốt 20000 năm của thời kỳ đồ đá mới, cấu trúc của các hang động được thiết kế theo nguyên tắc nam/nữ. Một số động vật, như ngựa, tượng trưng cho nam tính, còn số khác như bò tót, tượng trưng cho nữ tính.

Dựa vào lập thuyết này, nhận định về việc các loài nữ tập trung ở trong hang, còn các loài nam thì di tản khắp nơi để săn bắn được đưa ra và nhận được nhiều sự tán đồng trong giới nghiên cứu. Hình vẽ về sư tử, gấu và các dã thú nguy hiểm khác nằm ẩn sâu trong hang. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, các hình vẽ phân bố khá ngẫu nhiên trong hang.

Một số nhà giả định lại cho rằng, những bức họa được chạm khắc trên xương hay ngà voi với niên đại 32.000 năm có thể là một loại lịch. Ngoài ra, Pfeiffer còn đưa ra cách giải thích bổ sung cho quan niệm của Leroi-Gourhan, khi tập trung tới tác động của môi trường hang sâu lên giác quan và tinh thần con người. Ngày nay chúng ta thám hiểm hệ hang động bằng đèn chiếu hiện đại và biết rõ trước kia nhiều người đã từng ở đó. Pfeiffer cho rằng, với người thời Đồ Đá Mới, tình thế hoàn toàn khác. Dưới ánh đuốc bập bùng, các hình ảnh động vật dường như biết cử động và hít thở. Không thể hiểu động cơ của người nguyên thủy nếu bỏ qua chi tiết quan trọng đó.

Còn một cách giải thích được đưa ra có thể hang động thời Đồ Đá Mới là con đường dẫn tới thế giới tâm linh. Điều này giải thích tại sao người nguyên thủy thường cố gắng nằm bò để đi sâu xuống hang, giúp kích thích trạng thái thăng thiền và dễ dàng kết nối với thế giới bên kia. Bằng ảnh lửa mở ảo của ngọn đuốc, những hình ảnh về muông thú bỗng trở nên sinh động hơn, đó có thể là lúc những linh hồn đó trở về để giúp đỡ họ trong cuộc sống. Trong không gian đó, những vách hang chính là tấm màng ngăn cách họ và thế giới các linh hồn.

Khi họ cảm nhận được linh hồn của các loài muông thú quay trở lại, họ liền kéo qua vách hang và dùng nghệ thuật để mời gọi, cuốn hút linh hồn đó ở lại mãi mãi. Đó là lý do tại sao nhiều hình ảnh dường như xuất phát từ hình dạng bề mặt phiến đá, hay là một phần của phiến đá. Mặt khác, một số hình ảnh lớn và phức tạp đến mức hình như chúng do một nhóm người tạo nên. Với các phiến đá có sẵn, con người có thể chuẩn bị cho những hình ảnh sẽ đến với họ phía sâu trong hang. Những người thời kỳ đồ đá mới luôn giữ một niềm tin vững chắc về thế giới bên kia.

Những bức họa nghệ thuật đó xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới như Nam Phí, miền Lascaux nước Pháp,… Những hang đá đó còn được coi là một bảo tàng nghệ thuật tự nhiên, chúng ta đã may mắn tiếp xúc với thế giới mất đã từ lâu của con người thực sự đầu tiên.

Suy cho cùng, có vô vàn giả thuyết về nội dung, ý nghĩa và mục đích của nghệ thuật vị nghệ thuật thời kỳ tiền sử, chỉ cần ta tránh những cái nhìn đơn cực. Dù ở thời kỳ nào, nghệ thuật luôn là nơi để thể hiện những quan niệm về tín ngưỡng, vũ trụ, tâm linh đến các vấn đề trong cuộc sống.

Trong kỳ tiếp theo, Wikicabinet khám phá trân trọng mời độc giả đón đọc chủ đề Angkor, ngôi nhà của thần linh.

Nếu có những thắc mắc hay muốn tìm hiểu về bất kỳ chủ đề nào, hãy liên hệ với Wikicabinet khám phá bằng cách bình luận ở phía dưới nhé.

Leave a Reply